Personalizm ekonomiczny to według Gronbachera [1] połączenie personalizmu (wiązanego ze społeczną nauką Kościoła Katolickiego) z ekonomią wolności wiązaną ze szkołą austriacką.

Personalizm

Początków personalizmu należy szukać w dziełach uczniów Husserla: E. Stein (JP II ogłosił ją błogosławioną), M. Schelera , R. Ingardena i D. von Hildebranda.

Poglądy Schelera w decydujący sposób wpłynęły na Karola Wojtyłę, którego praca habilitacyjna dotyczyła właśnie etyki i antropologii tego filozofa. W sumie Wojtyła napisał 3 dzieła dotyczące antropologii Schelera. Akceptując personalistyczny punkt widzenia Schelera Wojtyła stanowczo odrzucał jego idealizm (wynikało to z przywiązania do tomizmu).

Poza Schelerem K.Wojtyła odwołuje się do personalizmu francuskiego, którego początki znajdujemy w filozofii Jacquesa Maritaina (ten filozof uczestniczył w sformułowaniu Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka [5]).

Zapoczątkowanym przez Schelera, a kontynuowanym przez Wojtyłę dziełem było ujęcie osoby w działaniu - a następnie we współdziałaniu. Teoria współdziałania (działania we wspólnocie) kończy najbardziej filozoficzne z dzieł Papieża Osoba i czyn [7].

Społeczne nauczanie Kościoła

Współczesne nauczanie społeczne kościoła katolickiego zapoczątkował Leon XIII

encykliką Rerum Novarum. Inspirację czerpali z niej agraryści, dla których idealny model gospodarki oparty był na gospodarstwach rodzinnych. Ponieważ rozwój takiego społeczeństwa musiał wiązać się z dystrybucją własności (uwłaszczeniem) - koncepcję tę określa się jako "dystrybutyzm" (Gronbacher [1]). Dynamiczny rozwój przemysłu i rynków finansowych sprawił, że koncepcja ta okazała się niemożliwa do zrealizowania w praktyce.

W opracowywaniu encyklik społecznych kolejnego papieża Piusa XI czynnie uczestniczyli niemieccy Jezuici (Oswald von Nell-Breuning i inni), którzy posiadali wykształcenie ekonomiczne.

Synteza zasad rynkowych i teologii moralnej dokonana w oparciu o encyklikę Quadragesimo anno jest nazywana solidaryzmem. Została ona uwzględniona w trakcie budowy ładu ekonomicznego w powojennych Niemczech. Ten tzw. "nadreński model kapitalizmu" porównuje się z gospodarką urządzoną zgodnie z neoliberalnymi dogmatami. Wynik takich porównań można w pewnym uproszczeniu przedstawić jako alternatywę: gospodarka Europejska oparta o oszczędności, albo amerykańska oparta o konsumpcjonizm (zob. Michel Albert "Kapitalizm kontra kapitalizm").
Synteza dokonana przez ekspertów Piusa XI ta została jednak uznana za niepełną i niedoskonałą.

W latach 70-tych ubiegłego wieku zaangażowanie społeczne Kościoła w Ameryce £acińskiej przyjęło formę "teologii wyzwolenia", która wiązała się z zaangażowaniem się kleru w ruchy marksistowskie. Papież Jan Paweł II stanowczo się temu przeciwstawił i w konsekwencji doprowadził do zaniku tego ruchu.

Gdy kardynał Wojtyła został papieżem, dokonał swoistej syntezy personalizmu, społecznego nauczania Kościoła i wolnorynkowej ekonomii. Wszystkie wcześniejsze próby praktycznej realizacji nauczania społecznego Kościoła były nieudane, gdyż próbowano budować je bez dostatecznego uwzględnienia naturalnych procesów gospodarczych.

Papież Jan Paweł II wydał trzy encykliki zaliczane do "społecznej nauki kościoła". Szczególnie ważna wydaje się wydana w 1981 roku encyklika "Laborem exercens". To ona stworzyła podstawy dla syntezy gospodarki wolnorynkowej z personaliztyczną etyką. Wynikiem tej syntezy jest "personalizm ekonomiczny".
Warto zwrócić uwagę na fakt, że wspomniana encyklika powstała na samym początku pontyfikatu. Było to więc jedynie zwieńczenie wcześniejszych prac i przemyśleń Karola Wojtyły.
Można więc powiedzieć iż na powstanie tej encykliki zasadniczy wpływ miała tzw. lubelska szkoła personalityczna (zob. publikacje ks. Majki). W swojej książce "Personalizm ekonomiczny" [1] Gronbacher pisze: "Personalizm ekonomiczny nawiązuje przede wszystkim do koncepcji personalizmu wypracowanej w Polsce".
Ks. Majka za główną postać "Szkoły Lubelskiej" uważa kard. Wyszyńskiego, którego działania doprowadziły m.in. do tego, że kwestie będące w obrębie zainteresowania tej szkoły (personalizm i jego społeczne realizacje) poczęto wykładać we wszystkich seminariach duchownych.

Szkoła austriacka

W czasie prac nad encyklikami społecznymi JP II jego doradcą był Rocco Buttiglione, który zwrócił uwagę Papieża na austiacką szkołę ekonomii wiązaną głównie z nazwiskami Hayeka i von Misesa. Jej cechą charakterystyczną była afirmacja wolnego rynku bez popadania w ekonomizm. Ekonomia to według przedstawicieli tej szkoły nauka o ludzkim działaniu (a nie działaniu obiektywnych, odczłowieczonych mechanizmów rynkowych). Wiąże się z tym przyjęcie subiektywnej teorii wartości (przeciwieństwo obiektywno-kosztowej i laborystycznej teorii wartości – zob. [2])

Podstawy “godnego społeczeństwa”

Gronbacher [1] wyróżnia następujące zasady personalizmu ekonomicznego:

• Prymat osoby ludzkiej: ekonomia i godność człowieka (Gospodarki nie można "pojmować jako abstrakcyjnego bytu złożonego z mechanicznych tworów, do których społeczeństwo musi się dostosować.")
• Kapitał ludzki: stworzenie i twórczość ("Największym bogactwem człowieka jest sam człowiek")
• Godność ludzkiej pracy: powołanie do przedsiębiorczości ("Wyzwolenie ludzkiej wytwórczości realizowanej dla dobra wspólnego jest wynikiem akceptacji fundamentalnego powołania do przedsiębiorczości, tj. twórczego wykorzystania kapitału ludzkiego")
• Integralny rozwój człowieka: wytwórczość i personalizm ("Działalność wytwórcza i jej rezultat -- wytworzone bogactwo -- muszą być podporządkowane celom ludzkim")
• Uczestnictwo ("uczestnictwo pozwala na to, by człowiek zawsze doświadczał swojej godności"
• Ekonomiczne dobro wspólne: pomocniczość ("społeczność wyższego rzędu nie powinna ingerować w wewnętrzne sprawy społeczności niższego rzędu, pozbawiając ją kompetencji, lecz raczej winna wspierać ją w razie konieczności i pomóc w koordynacji jej działań z działaniami innych grup społecznych, dla dobra wspólnego")
• Ograniczenia rynku (istnieją "wymiary życia ludzkiego, które wykraczają poza rachunek ekonomiczny")
• Preferencyjna opcja na rzecz ubogich: solidarność i sprawiedliwość społeczna ("Społeczeństwo ma moralny obowiązek zaspokojenia podstawowych ludzkich potrzeb, otwierania im możliwości i dbania o sprawiedliwość w życiu gospodarczym." 'Solidarność oznacza ,,budowanie wraz z innymi społeczności osób, której struktura, zwyczaje, odczucia i instytucje kształtowane są przez ich osobową naturę")

Klastry a personalizm ekonomiczny

Podstawowe idee personalizmu ekonomicznego w klastrze znajduje doskonałą realizację z uwagi na:

• przyjęcie zasad wolnorynkowych
• oparcie na współdziałaniu
• tworzenie warunków do pracy twórczej, dającej możność osobowego rozwoju

Przedsiębiorca działający w klastrze musi mieć mentalność gospodarza, gotowego do myślenia w kategoriach interesu wspólnego.

Odnosi się to zwłaszcza do klastrów drobnych przedsiębiorstw, umownie nazwanych “rodzinnymi”. W polskich warunkach w rozwoju ekonomii klastrów należy szukać szansy dla ekonomicznego awansu terenów wiejskich. Warto przytoczyć w tym kontekście dwa fragmenty z "Laborem exercens", które można wprost odnieść do klastrów rolnych:

"człowiek pracujący pragnie nie tylko należytej za swą pracę zapłaty, ale także uwzględnienia w samym procesie produkcji takich możliwości, aby mógł mieć poczucie, że pracując nawet na wspólnym, pracuje zarazem 'na swoim'".

W homilia wygłoszonej w Tarnowie, 10 VI 1987 Papież mówił:
"Niechże rolnictwo polskie wyjdzie z wieloletniego zagrożenia i przestanie być skazane tylko na walkę o przetrwanie. Niech doznaje wszechstronnej pomocy ze strony państwa. Wiele zniekształceń życia wiejskiego znajduje swe ¼ródło w podrzędnym statusie rolnika, jako pracownika i jako obywatela".

Jak dotąd inicjatywa budowy na terenach wiejskich grup przedsiębiorstw rodzinnych działających zgodnie z teorią klastrów jest pierwszą próbą stworzenia warunków dla realizacji tych postulatów.

Literatura:

• [1] Gregory M. A. Gronbacher, Personalizm ekonomiczny. Lublin 1999
• [2] Instytut Misesa: Czym jest „Ekonomia Austriacka”?
• [3] Jan Paweł II Laborem exercens
• [4] Jan Paweł II CENTESIMUS ANNUS
• [5] Józef Majka, Katolicka Nauka Społeczna. Studium historyczno-doktrynalne.
• [6] Rogowski Robert Koncepcja personalizmu ekonomicznego Gregory Gronbacher
• [7] Karol Wojtyła “Osoba i czyn” Wydanie drugie, Kraków 1985
• [8] Maciej Zięba OP “ Ewolucja nauczania o demokratycznym kapitali¼mie w encyklikach społecznych

zobacz też:

• Instytut Misesa
• Katloicka Nauka Społeczna
• John Kenneth Galbraith Godne społeczeństwo. Program troski o ludzkość PTE, W-wa 1999
• Michael Novak, “Duch demokratycznego kapitalizmu” W Drodze, 2001